Uluslararası Koruma Nedir? Geçici Koruma ve Sınır Dışı Süreci (2026 Güncel Rehber)

Uluslararası Koruma, Geçici Koruma ve Sınır Dışı Süreçleri Hakkında Temel Bilgiler

Türkiye’de bulunan yabancılar açısından uluslararası koruma, geçici koruma, ikamet yükümlülükleri, başvuru süreci, itiraz yolları ve sınır dışı işlemleri büyük önem taşır. Özellikle Suriyeli, Filistinli ve diğer yabancılar bakımından hangi statünün uygulanacağı, başvurunun nasıl yapılacağı, hangi yükümlülüklere uyulması gerektiği ve olumsuz kararlara karşı hangi yollara başvurulabileceği uygulamada en çok merak edilen konular arasındadır.

Bu yazıda, uluslararası koruma ve geçici koruma süreçlerine ilişkin temel çerçeve sade bir anlatımla ele alınmaktadır.

1. Uluslararası Koruma Nedir?

1951 Cenevre Sözleşmesi’nin 1A(2) maddesine göre mülteci;
ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri nedeniyle zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan veya söz konusu korku nedeniyle yararlanmak istemeyen kişidir.

Mültecilik, sözleşmede tanımlandığı şekliyle hukuki bir statüdür.

Türkiye’de uluslararası koruma sistemi kapsamında başlıca şu statüler bulunmaktadır:

Mülteci

YUKK m.61 kapsamında, Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle zulüm korkusu bulunan ve kanundaki şartları taşıyan yabancılara statü belirleme işlemleri sonrasında mülteci statüsü verilir.

Şartlı Mülteci

YUKK m.62 kapsamında, Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar sebebiyle aynı nedenlerle zulüm korkusu taşıyan kişilere şartlı mülteci statüsü verilir. Şartlı mülteciye, üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye’de kalmasına izin verilir.

İkincil Koruma

YUKK m.63 kapsamında, mülteci veya şartlı mülteci sayılmayan; ancak ülkesine geri gönderildiğinde ölüm cezası, işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele ya da silahlı çatışma nedeniyle ciddi tehdit altında kalacak kişilere ikincil koruma statüsü verilebilir.

Geçici Koruma

YUKK m.91 kapsamında, ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, geri dönemeyen ve kitlesel olarak veya bu kitlesel akın döneminde bireysel olarak Türkiye’ye gelen yabancılara geçici koruma sağlanabilir.

2. Uluslararası Korumanın Temel İlkeleri Nelerdir?

Uluslararası koruma sisteminde öne çıkan temel ilkeler şunlardır:

• Güvenli topraklara erişim
• Uluslararası koruma prosedürlerine erişim
• Geri göndermeme
• Yasadışı giriş veya bulunuş nedeniyle cezalandırılmama
• Ayrım gözetmeme

3. Uluslararası Koruma Başvurusu Nasıl Yapılır?

Uluslararası koruma başvurusu, makul süre içinde, yasa dışı giriş ve kalış sebepleriyle birlikte İl Göç İdaresi Müdürlüklerine (İGİM) bizzat yapılır.

Makul süre konusunda mevzuatta açık bir düzenleme bulunmamaktadır.

Bazı durumlarda istisnalar söz konusu olabilir. Bunlar arasında aile üyeleri adına yapılan başvurular, sınır kapılarında kolluk birimlerine yapılan başvurular, diğer kamu kurumlarına yapılan başvurular, refakatsiz çocuklar ve özel ihtiyaç sahipleri yer alır.

Başvuru sırasında gerekli belgeler sunulur. Başvurular gizlilik ve bilgilendirme ilkeleri çerçevesinde değerlendirilir.

4. Başvuru Sonrasında Hangi Belgeler Verilir?

Uluslararası koruma başvuru sahibi veya statü sahibi için kimlik belgesi düzenlenir. Bu belge İGİM’den bizzat alınır. Belgede yabancı kimlik numarası bulunur ve kişiye ikamet izni almaksızın Türkiye’de kalış hakkı tanır. Süresi Bakanlıkça belirlenir.

Kimlik belgesi hemen verilebileceği gibi 1-2 hafta içinde de düzenlenebilir. Bu belgenin mutlaka yabancının yanında bulunması gerekir. Çünkü bu belge, yasal kalışın kanıtıdır. Bu kimliklerle Türkiye’de sunulan hizmetlerden faydalanılabilmektedir.

Mevcut durumda tüm iller kayıt başvurusu almaktadır. Ancak Aydın, İzmir, Antalya, Muğla, Yalova, İstanbul ve Konya olmak üzere toplam 7 ilde ikamet izni verilmemektedir. Bu illerde yapılan başvurular neticelendikten sonra yabancılar alternatif illere gönderilmekte ve 15 günlük yol izni verilmektedir. İkamet iline gitmek, yabancılar açısından aynı zamanda kanuni yükümlülüktür.

5. Uluslararası Koruma Başvurusu Nasıl Değerlendirilir?

Rutin değerlendirme süreci genel olarak şu aşamalardan oluşur:

1. Başvuru
2. Kayıt ve belge
3. Mülakat
4. Karar

Başvurudan sonra 30 gün içinde kayıt işlemleri yapılır. Değerlendirme süreci yaklaşık 6 ay sürebilir.

Karar olumlu veya olumsuz olabilir. Olumlu karar verilirse koruma statüsü tanınır. Olumsuz karar verilirse başvuru reddedilir ve bu karara karşı itiraz yoluna gidilebilir.

Kabul edilemez başvuru ve hızlandırılmış değerlendirmeye ilişkin kararlara karşı 15 gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir. Diğer kararlar yönünden ise 10 gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna ya da 30 gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir. Hem komisyona hem idare mahkemesine başvurulması halinde komisyon, idare mahkemesinin kararını bekler.

6. Mülakat Nedir ve Neden Önemlidir?

Mülakat, kayıt sırasındaki ilk görüşmeden farklı olarak daha kapsamlı bir inceleme aşamasıdır. Bu aşamada başvuru sahibinin beyanları, menşe ülke bilgileriyle birlikte değerlendirilir ve inanırlık incelemesi yapılır.

Mülakata bazı kişiler katılabilir. Bunlar arasında muvafakat ile aile üyeleri, gözlemci olarak avukat, tercüman, psikolog, pedagog, çocuk gelişimci, sosyal çalışmacı ile ebeveyn veya yasal temsilci yer alabilir.

Özel ihtiyaç sahibi kişiler açısından mülakat sürecinde özel durumların dikkate alınması gerekir. Mülakatların gizliliği esastır. Aynı aile üyelerinin verdikleri bilgilerin dahi diğer aile bireyleriyle paylaşılmaması temel ilkedir. Bilginin paylaşılması gerekiyorsa, bilgi alınan kişinin rızası alınmalıdır.

Mülakat sonunda tutanak ve rapor düzenlenir. Ek mülakat yapılması halinde aynı kurallar uygulanır.

7. Hangi Durumlarda Başvuru Kabul Edilemez Sayılır?

YUKK m.72 kapsamında bazı başvurular kabul edilemez sayılabilir. Örneğin:

• Farklı bir gerekçe ileri sürmeden aynı başvurunun yenilenmesi
• Kendi adına başvuru yapılmasına muvafakat verildikten sonra, haklı neden olmaksızın ayrı başvuru yapılması
• İlk iltica ülkesinden gelinmiş olması
• Güvenli üçüncü ülkeden gelinmiş olması

8. Başvuru Hangi Durumlarda Geri Çekilmiş Sayılır?

YUKK m.77 kapsamında başvuru bazı durumlarda geri çekilmiş sayılabilir. Bunlardan bazıları şunlardır:

• Başvurunun yazılı olarak geri çekildiğinin bildirilmesi
• Mazeretsiz şekilde mülakata üç defa üst üste gelinmemesi
• İdari gözetim altındaki yerden kaçılması
• Bildirim yükümlülüğünün mazeretsiz olarak üç defa üst üste yerine getirilmemesi
• Belirlenen ikamet yerine gidilmemesi veya izinsiz terk edilmesi
• Kişisel verilerin alınmasına karşı çıkılması
• Kayıt ve mülakattaki yükümlülüklere uyulmaması

Geri çekilmiş sayılma, idari bir karardır; olumsuz bir statü kararı değildir. Ancak yeniden yapılan başvuru hızlandırılmış değerlendirmeye alınır.

9. Hızlandırılmış Değerlendirme Nedir?

Bazı başvurular hızlandırılmış usulde incelenebilir. Örneğin başvuru sırasında uluslararası korumayı gerektirecek hususlara hiç değinilmemesi, sahte belge kullanılması, kimlik veya seyahat belgelerinin kötü niyetle imha edilmesi, sınır dışı edilmek üzere idari gözetim altında bulunulması ya da yalnızca Türkiye’den gönderilmeyi engellemek amacıyla başvuruda bulunulması gibi durumlarda hızlandırılmış değerlendirme uygulanabilir.

Refakatsiz çocukların başvuruları hızlandırılmış değerlendirmeye alınamaz.

Bu süreçte başvurudan sonra 3 gün içinde işlem yapılması, mülakat sürecinin 5 gün içinde tamamlanması ve olumsuz karara karşı 15 gün içinde itiraz edilmesi öngörülmüştür.

10. İkamet ve Bildirim Yükümlülüğü Nedir?

Uluslararası koruma başvuru sahipleri ve statü sahipleri bakımından en önemli yükümlülüklerden biri, kendilerine bildirilen ilde ikamet etmektir.

Tebliğden itibaren 15 gün içinde ikamet iline gidilmesi gerekir. Ayrıca ikamet ilinin izinsiz terk edilmemesi, belirlenen şekil ve sürelerde bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmesi gerekir.

Bildirim yükümlülüğü uygulamada belirli aralıklarla İGİM’e giderek parmak izi verilmesi veya imza atılması şeklinde olabilmektedir. Bu yükümlülüğün mazeretsiz şekilde aksatılması, başvurunun geri çekilmiş sayılması sonucunu doğurabilir.

11. İl Dışına Çıkmak veya İl Değiştirmek Mümkün mü?

İkamet ilinin dışına çıkmak için yol izin belgesi alınması gerekir. İl değişikliği talebi ise akrabalık, sağlık veya Göç İdaresi Başkanlığının takdir edeceği diğer sebeplere dayanabilir.

İzin başvurularında haklı sebep aranır. 30 güne kadar izin verilebilir. Uzatma talepleri bulunulan ilin İGİM’ine yapılır ve 30 güne kadar uzatma mümkündür.

İzin belgesi almadan yola çıkılması halinde, bu durumun tespiti başvurudan vazgeçildiği şeklinde yorumlanabilir.

Geçici Koruma

12. Geçici Koruma Nedir?

Geçici koruma; ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkeye geri dönemeyen, acil ve geçici koruma bulmak amacıyla kitlesel olarak veya bu kitlesel akın döneminde bireysel olarak Türkiye’ye gelen ve uluslararası koruma talebi bireysel olarak değerlendirmeye alınamayan yabancılara sağlanan korumadır.

Geçici koruma ilanı, İçişleri Bakanlığının teklifi üzerine Cumhurbaşkanlığı kararı ile yapılır.

13. Geçici Koruma Kapsamına Kimler Alınır?

Geçici Koruma Yönetmeliği Geçici Madde 1’e göre, 28 Nisan 2011 tarihinden itibaren Suriye Arap Cumhuriyeti’nde meydana gelen olaylar nedeniyle Suriye’den gelen:

• Suriye vatandaşları
• Mülteciler
• Vatansız kişiler

geçici koruma kapsamına alınır.

Ayrıca bazı özel durumlarda, ikamet izni süresi uzatılmamış veya iptal edilmiş olanlar ile vize süresi veya muafiyeti sonunda koruma talep edenler de geçici koruma kapsamına alınabilir.

20/03/2016 tarihinden sonra düzensiz yollarla Ege adalarına geçmiş olan ve geri kabul edilen Suriye vatandaşları da koruma talep etmeleri halinde geçici koruma kapsamına alınabilir.

14. Geçici Koruma Kayıt İşlemleri Nasıl Yapılır?

Geçici korumada bireysel değerlendirme yapılmaz; doğrudan kayıtla koruma sağlanır.

Türkiye sınırlarında veya ülke içinde kayıtsız olduğu tespit edilen yabancıların kimlik tespiti ve kayıt işlemleri, istisnalar hariç sevk merkezlerinde yapılır.

6 Haziran 2022’den sonra kayıt yaptırmak veya yeniden geçici koruma kapsamına alınmak için İGİM’lere başvuranlar veya kolluk tarafından tespit edilenler için İGİM’de kimlik tespiti yapılır, parmak izi alınır, yol izin belgesi düzenlenir ve kolluk refakatinde sevk merkezlerine gönderilirler.

Sevk merkezlerinde ön kayıt işlemleri tamamlanır, süresiz kayıt belgesi verilir, güvenlik tahkikatı yapılır ve olumlu sonuç halinde geçici koruma kimlik belgesi düzenlenir.

15. Geçici Koruma Kapsamındaki Yükümlülükler Nelerdir?

Geçici koruma altındaki yabancılar bakımından da ikamet, bildirim ve adres güncelleme yükümlülükleri vardır. Bunlar arasında:

• Belirlenen ilde, geçici barınma merkezinde veya belirli bir yerde ikamet etme
• İkamet adresini kaydettirme
• İGİM tarafından belirlenen şekil ve sürelerde bildirimde bulunma
• İkamet yeri veya ilini izinsiz terk etmeme
• Adres, medeni hâl, doğum, ölüm gibi kimlik bilgilerindeki değişiklikleri 20 iş günü içinde bildirme
• Çalışma durumuna ait güncel bilgileri 30 gün içinde bildirme

yer alır.

Bu yükümlülüklere uyulmaması halinde geçici koruma kimlik belgesi pasife çekilebilir. Eğitim ve acil sağlık hizmetleri dışında diğer haklardan yararlanma tamamen veya kısmen kısıtlanabilir.

16. Geçici Koruma Hangi Durumlarda İptal Edilir veya Sona Erer?

Geçici koruma bazı kişiler bakımından hiç uygulanmayabilir ya da sonradan iptal edilebilir. Özellikle milli güvenlik, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehlike oluşturduğu değerlendirilenler, terör eylemlerine katıldığı tespit edilenler veya 1951 Sözleşmesi 1(F) kapsamına girenler geçici korumadan yararlandırılmaz; verilmiş kimlik belgesi varsa iptal edilir.

Ayrıca mazeretsiz olarak bildirim yükümlülüğünü üç defa üst üste yerine getirmeyenlerin geçici koruma statüsü iptal edilir.

Geçici koruma bireysel olarak da sona erebilir. Örneğin kişinin kendi isteğiyle Türkiye’den ayrılması, üçüncü ülkenin korumasından yararlanması, başka bir yasal kalış hakkı elde etmesi, Türk vatandaşlığını kazanması veya vefatı halinde statü sona erer.

17. Geçici Koruma Yeniden Tanınabilir mi?

Geçici koruma statüsü sona eren kişi ülkeye yeniden giriş yaptığında, kişiyle bireysel mülakat yapılır ve Göç İdaresi Başkanlığı veya valilik tarafından geçici koruma hükümlerinin yeniden uygulanıp uygulanmayacağına karar verilebilir. Bu süreçte yeniden güvenlik tahkikatı da yapılır.

Gönüllü Geri Dönüş

18. Gönüllü Geri Dönüş Nedir?

Gönüllü geri dönüş, uluslararası koruma ve geçici koruma altındaki kişiler bakımından kalıcı çözümlerden biridir. Bu süreçte temel esaslar:

• Gönüllülük
• Bilgilendirilmiş karar
• Güvenli ve onurlu dönüş

ilkeleridir.

Geri dönüş sürecinde kişinin anladığı dilde görüşme yapılması, menşe ülke bilgisi paylaşılması, dönüşün sonuçları hakkında bilgilendirme yapılması, bireysel görüşme gerçekleştirilmesi ve imzalanacak belgelerin kişinin kendi dilinde hazırlanması gibi usuli güvenceler sağlanır.

Başvuru süreci randevu alınmasıyla başlar. Randevu tarihinde kayıtlı olunan ildeki İGİM’e şahsen başvurulur. Gerekli görüşmeler ve kontroller yapıldıktan sonra gönüllü geri dönüş formu imzalatılır ve 15 gün geçerli yol izin belgesi düzenlenir.

Sınır Dışı Etme

19. Sınır Dışı Etme Kararı Nedir?

Sınır dışı etme; yabancının menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye veya üçüncü bir ülkeye gönderilmesine ilişkin idari işlemdir. Kararı valilik verir. Kararda gerekçelerin, itiraz usullerinin ve sürelerinin yer alması gerekir.

Karar yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Yabancı avukat tarafından temsil edilmiyorsa, kendisine ayrıca kararın sonucu ile itiraz yolları hakkında bilgi verilir.

20. Hangi Durumlarda Sınır Dışı Kararı Alınabilir?

Kanunda sınır dışı sebepleri genel olarak üç grupta düzenlenmiştir:

Ülkeye giriş, ülkeden çıkış ve ülkede bulunma kurallarıyla ilgili sebepler

• Vize, vize muafiyeti veya ikamet izni süresinin 10 günden fazla aşılması
• İkamet izni uzatma başvurusunun reddedilmesine rağmen 10 gün içinde çıkış yapılmaması
• Çalışma izni olmadan çalışılması
• Türkiye’ye yasal giriş veya çıkış kurallarının ihlal edilmesi

Kamu düzeniyle ilgili sebepler

• Terör örgütü veya çıkar amaçlı suç örgütüyle bağlantı
• Sahte belge veya gerçek dışı bilgi kullanılması
• Geçimin meşru olmayan yollardan sağlanması
• Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturulması

Uluslararası koruma ile ilgili sebepler

• Uluslararası koruma başvurusunun reddedilmesi
• Hariçte tutulma
• Başvurunun kabul edilemez sayılması
• Başvurunun geri çekilmesi veya geri çekilmiş sayılması
• Statünün sona ermesi veya iptal edilmesi ve Türkiye’de kalmaya ilişkin başka bir hakkın bulunmaması

21. Hangi Kişiler Hakkında Sınır Dışı Kararı Alınamaz?

YUKK m.55 kapsamında bazı yabancılar hakkında, 54. madde kapsamına girseler dahi sınır dışı kararı alınmaz. Bunlar arasında:

• Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezası, işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele riski bulunanlar
• Ciddi sağlık sorunları, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli olanlar
• Hayatı tehlike arz eden hastalıkları için tedavisi devam ederken gideceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar
• İnsan ticareti mağdurları
• Tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları

Bu değerlendirme herkes için ayrı yapılır.

Bazı durumlarda yabancıya belli bir adreste ikamet etme veya bildirimde bulunma yükümlülüğü getirilebilir.

22. Sınır Dışı Kararına Karşı Dava Açılabilir mi?

Evet. Sınır dışı kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir.

Dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde, yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.

İdari Gözetim

23. İdari Gözetim Nedir?

Hakkında sınır dışı etme kararı alınan bazı yabancılar bakımından idari gözetim kararı verilebilir. Kararı valilik verir. Değerlendirme ve karar süresi 48 saattir.

İdari gözetim süresi 6 ay olup gerekli görülmesi halinde 6 ay daha uzatılabilir. Valilik tarafından her ay düzenli değerlendirme yapılır.

Karar, süre uzatımı ve değerlendirme sonuçları yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir.

24. Hangi Durumlarda İdari Gözetim Uygulanabilir?

Özellikle şu durumlarda idari gözetim kararı alınabilir:

• Kaçma ve kaybolma riski bulunması
• Türkiye’ye giriş veya çıkış kurallarının ihlal edilmesi
• Sahte ya da asılsız belge kullanılması
• Türkiye’den çıkış için tanınan sürede çıkılmaması
• Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturulması

Bazı durumlarda idari gözetim yerine alternatif yükümlülükler uygulanabilir. Bunlar arasında belirli adreste ikamet, bildirimde bulunma, teminat, geri dönüş danışmanlığı ve elektronik izleme gibi tedbirler yer alır.

25. İdari Gözetim Altındaki Kişilerin Hakları Nelerdir?

İdari gözetim altında bulunan yabancılara, bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz sağlanır. Ayrıca yakınlarına, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme; ziyaretçi kabul etme; vatandaşı olduğu ülkenin konsolosluk yetkilisi ve UNHCR görevlileriyle görüşme; telefon hizmetlerinden yararlanma imkânı sağlanır.

Çocukların yüksek yararı gözetilir. Çocukların eğitim ve öğretimden yararlanması için gerekli tedbirler alınır.

26. Adres, Yol İzni ve Bildirim Neden Çok Önemlidir?

Uygulamada en sık sorun yaşanan konulardan biri adres bildirimi, yol izin belgesi ve düzenli bildirim yükümlülüğüdür. Yabancıların adreslerini sisteme kaydettirmeleri, adres değişikliklerini 20 iş günü içinde bildirmeleri gerekir.

Seyahat, il değişikliği, eğitim, iş veya sağlık gibi nedenlerle başka bir yere gidilecekse İGİM’e başvurarak yol izin belgesi alınmalıdır. Yeni doğum, vefat ve işe giriş gibi durumlarda da bildirim yapılması gerekir.

Bu yükümlülüklere uyulmaması halinde kimlik belgesi pasife çekilebilir. Ancak bu durumda dahi acil sağlık ve eğitim haklarından yararlanma devam edebilir.

Sonuç

Uluslararası koruma, geçici koruma, gönüllü geri dönüş, sınır dışı ve idari gözetim süreçleri; başvuru, kayıt, mülakat, ikamet, bildirim ve itiraz aşamaları bakımından dikkatle takip edilmesi gereken işlemlerdir. Özellikle süreler, tebligatlar, yol izinleri, ikamet yükümlülüğü ve bildirim yükümlülüğü uygulamada belirleyici olmaktadır.

Yanlış veya eksik işlem yapılması; başvurunun geri çekilmiş sayılması, kimliğin pasife alınması, statünün iptali veya sınır dışı süreciyle karşılaşılması gibi ciddi sonuçlar doğurabilir.